საზოგადოებრივმა მოძრაობამ „კულტურული მემკვიდრეობისთვის“ საქართველოს კულტურისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროებს ღია წერილით მიმართა. მოძრაობა მოუწოდებს, დაიწყონ სამშვილდის უძველეს ნამოსახლარზე აღდგენისა და ტურიზმის განვითარების პერსპექტივების განხილვა.
იგი მდებარეობს თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტში, ქვემო ქართლის რეგიონში, აღმოსავლეთ საქართველოში. მოძრაობის ექსპერტების შეფასებით, სამშვილდის ნამოსახლარს რეალური პოტენციალი აქვს, რომ უაღრესად მნიშვნელოვან ტურისტულ ლოკაციად იქცეს.
ამასთან, სპეციალისტები აღნიშნავენ, რომ ამჟამად ეს პერსპექტიული ადგილი სავალალო მდგომარეობაშია.
— „გვინდა გამოვხატოთ ჩვენი შეშფოთება სამშვილდის ნამოსახლარის სავალალო მდგომარეობის გამო. ქართული კულტურული მემკვიდრეობის ეს უნიკალური ძეგლი არა მხოლოდ საქართველოს ყველაზე დიდი უძველესი დასახლებაა, 53 ჰექტრის ფართობით, არამედ სამხრეთ კავკასიაში ერთადერთი მსგავსი ისტორიული ძეგლია, რომელიც პირვანდელი სახით არის შემონახული.
2018 წლიდან ნამოსახლარზე ტერიტორიის დასუფთავების სამუშაოები საერთოდ აღარ ჩატარებულა. შედეგად, ხეების გამო გაურკვეველი გახდა ამ უძველესი დასახლების ზოგიერთი ქუჩის წარწერები, რომელთა ასაკი ათასწლეულებით ითვლება. ზაფხულში მთელი ეს ტერიტორია ქვეწარმავლების ბუდედ იქცევა, ამიტომ მისი მონახულება გარკვეულ რისკებთან არის დაკავშირებული.
განსაკუთრებით ცუდ მდგომარეობაშია სამშვილდის უძველესი ციტადელის ზოგიერთი მონაკვეთი და სიონის ტაძრის ნანგრევები. სამწუხაროდ, უძველეს დამცავ კედლებს საფრთხეს უქმნის არა მხოლოდ მათი ასაკი და ბუნებრივი პროცესები, არამედ ვიზიტორების უკონტროლო ქმედებებიც.
ციტადელზე ასვლა, ხოლო ბოლო ხანს — სიონის ტაძრის კედლებზეც, სელფის გადაღებისთვის მათ ფონზე, ერთგვარ რიტუალად იქცა. ამ ისტორიული ძეგლის შენარჩუნების იმედი პირველად 2018 წელს გაჩნდა. მაშინ კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნულმა სააგენტომ დაიწყო ციტადელის კარიბჭის რესტავრაცია და სამშვილდის ნამოსახლარის ტერიტორიის მასშტაბური გაწმენდა.
ამავე დროს, გათხრების ადგილზე რამდენიმე არქეოლოგიური ექსპედიცია მუშაობდა. მათ გამოავლინეს დასახლების ისტორიის არაერთი აქამდე უცნობი და ამავე დროს მნიშვნელოვანი დეტალი. 2021 წელს საქართველოს მთავრობამ საჯაროდ გამოთქვა სურვილი, სამშვილდის ნამოსახლარი პერსპექტიულ ტურისტულ ზონად ექცია. თუმცა დღემდე ამ ინიციატივას რეალურ ნაბიჯებამდე არ მიუყვანია.
სამშვილდის უძველეს ნამოსახლარს მართლაც მაღალი პოტენციალი აქვს, რომ საქართველოს ერთ-ერთ ყველაზე საინტერესო ტურისტულ ლოკაციად იქცეს. ამას ადასტურებს თუნდაც ის ფაქტი, რომ შესაბამისი ინფრასტრუქტურის სრულ არქონის მიუხედავად, ის დღესაც არ განიცდის ვიზიტორთა ნაკლებობას. ასევე გასათვალისწინებელია, რომ სამშვილდე ხელსაყრელ ადგილას მდებარეობს — მნიშვნელოვანი საერთაშორისო სატრანსპორტო კვანძების სიახლოვეს და თბილისიდან სულ 80 კილომეტრში.
ჩვენ მივმართავთ საქართველოს კულტურის სამინისტროსა და საქართველოს ინფრასტრუქტურის სამინისტროს თხოვნით, დაიწყონ სამშვილდის ნამოსახლარზე აღდგენისა და ტურიზმის განვითარების პერსპექტივების განხილვა.
ასეთი პროექტი არა მხოლოდ უნიკალური ისტორიული ძეგლის შენარჩუნებაში დაგვეხმარება, არამედ მნიშვნელოვან წვლილს შეიტანს ქვეყნისა და რეგიონის ეკონომიკურ განვითარებაში და ასევე ხელს შეუწყობს ადგილობრივი მოსახლეობის ეკონომიკური მდგომარეობის გაუმჯობესებას“, — ნათქვამია საზოგადოებრივი მოძრაობა „კულტურული მემკვიდრეობისთვის“ განცხადებაში.
სამშვილდის კომპლექსი საქართველოს ერთ-ერთი უძველესი ისტორიული ციხე-ქალაქია. იგი მდებარეობს იმავე სახელწოდების დასახლების ახლოს, თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტში, ქვემო ქართლის რეგიონში, აღმოსავლეთ საქართველოში.
ნამოსახლარი მდებარეობს თეთრი-წყაროს ქალაქიდან 4 კილომეტრში და თბილისიდან 80 კილომეტრში. სამშვილდე ქვეყნის ყველაზე დიდი არქეოლოგიური ობიექტია. თავად სახელწოდება „სამშვილდე“ ქართულიდან თარგმანში ნიშნავს: „სამი ისარი“.
ეს არის მიტოვებული უძველესი ნამოსახლარის ტერიტორია, რომელიც ჯერ კიდევ წარმართულ ხანაში, დაახლოებით ჩვენს წელთაღრიცხვამდე III საუკუნეში წარმოიშვა. ლეონტი მროველის მატიანის მითოლოგიურ ნაწილში ნათქვამია, რომ ქართლოსმა — ქართვლების წინაპარმა და ქართლის ქვეყნის დამფუძნებელმა, ააშენა პირველი ქალაქი — არმაზი, შემდეგ კი მეორე — ორბი.
სწორედ ეს უკანასკნელი XI საუკუნეში უკვე სამშვილდედ იწოდებოდა. ამგვარად, სამშვილდე ძველი ქართული სამეფოს — იბერიის — მეორე ქალაქად ითვლებოდა არმაზის შემდეგ. ნამოსახლარი მდებარეობს ღრმა კანიონებს შორის არსებულ ვიწრო ზოლზე. იგი დგას ხრამის მდინარის ზემოთ კლდეებზე; ხრამმა მრავალი ათასწლეულის განმავლობაში ქანებში ღრმა კანიონი გამოკვეთა.
ჩრდილოეთიდან ხრამში ჩაედინება კიდევ ერთი მდინარე — ჩივჩავი, რომელმაცაც ასევე გამოკვეთა კანიონი. კანიონებს შორის ჩამოყალიბდა ვიწრო ზოლი, რომელზეც ჩვენს წელთაღრიცხვამდე ჩამოყალიბდა ქალაქი.
შუა საუკუნეებში ეს იყო მნიშვნელოვანი სამხედრო ბასტიონი, კომერციული და სამრეწველო ქალაქი. ნამოსახლარის ნანგრევები ძირითადად შუა საუკუნეების ნაგებობებით არის წარმოდგენილი და 2,5 კილომეტრ სიგრძეზე და 400 მეტრ სიგანეზე ვრცელდება.
უძველესი ქალაქიდან დარჩა ნანგრევების ტერიტორია და რამდენიმე ქრისტიანული ტაძარი. მათ შორისაა VII საუკუნის სამშვილდის სიონი. 1968-1970 წლების არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ იქ აღმოაჩინა ბრინჯაოს ხანის კურო-არაქსული კულტურის ორი ფენა სამშვილდეში. ისინი თარიღდება ჩვენს წელთაღრიცხვამდე მეოთხე ათასწლეულის შუა ხანებით და ჩვენს წელთაღრიცხვამდე მესამე ათასწლეულით.
ეს ისტორიული შრე მოიცავდა დასახლების ადგილს და სასაფლაოს, ასევე მრგვალ საკულტო ნაგებობას. გათხრების დროს აღმოჩენილ იქნა ბრინჯაოს ხანის კერამიკა და ობსიდიანის იარაღები. V საუკუნეში სამშვილდე იყო ერისთავობის ცენტრი. ქართველმა მეფემ არჩილმა იგი თავის შვილს — მირდატს — აჩუქა, რომელიც იქ დასახლდა ოჯახთან ერთად. მისმა მეუღლემ ქალაქში პირველი სიონის ტაძარი ააგო.
მირდატი არის მეფე ვახტანგ გორგასალის — თბილისის დამფუძნებლის — მამა. ამიტომ, დიდი ალბათობით, მეფე ვახტანგ გორგასალი სამშვილდედან არის წარმოშობით. VII საუკუნეში ქალაქში ააგეს ტაძარი დაახლოებით წრომის ტაძრის ნიმუშით, რომელსაც სამშვილდის სიონი უწოდეს.
თავად ქალაქი სამშვილდე არაერთხელ გადადიოდა ხელიდან ხელში. იგი მოხსენიებულია ისტორიულ ქრონიკებში ალექსანდრე მაკედონელის ჯარების საქართველოში შემოსევის პერიოდის შესახებ. VIII-IX საუკუნეებში სამშვილდე დაექვემდებარა არაბთა ხალიფატის თბილისის ემირატს. შემდეგ ქალაქი აღმოჩნდა სომხური ანისის სამეფოს შემადგენლობაში.
სამეფოსა და ქიურიქიდების დინასტიის დამაარსებელი იყო კიურიკე I (ასევე ცნობილი გურგენ I-ის სახელით). 979 წელს სომხეთის მეფე სმბატ II-მ თავის ძმას კიურიკეს ტაშირის პროვინცია მიანიჭა სამეფო ტიტულით. სომხურ ტაშირ-ძორაგეტის სამეფოში მმართველობდა ქიურიქიდების დინასტია — სომხური სამეფო დინასტიის, ბაგრატიდების, უმცროსი შტო.
მოგვიანებით ქალაქი თურქ—სელჯუკებმა დაიპყრეს, ხოლო მათი დამარცხების შემდეგ, 1064 წელს, ქალაქი შევიდა ქართული სამეფოს შემადგენლობაში. 1083 წელს ქართველმა მეფემ გიორგი II-მ ქალაქზე კონტროლი გადასცა თავის ძლიერ ვასალს, იოანე I-ს — კლდეკარის თავადს.
ქალაქი მალევე კვლავ დაიპყრეს თურქ-სელჯუკებმა. 1110 წელს ჭკონდიდელმა ეპისკოპოსმა გიორგიამ ქალაქი აიღო და იგი დაუბრუნა ქართველი მეფის დავით IV-ის მფლობელობაში.
1123 წელს ქართველმა მეფემ დავით აღმაშენებელმა სამშვილდე თავის ერთგულ სარდალს, ივანე ორბელს, უბოძა. ქალაქი ორბელთა კლანის — ქართული სამეფოს მემკვიდრეობითი მთავარსარდლების — ხელში რჩებოდა 1178 წლამდე, სანამ მათ არ დაკარგეს იგი გიორგი III-ის წინააღმდეგ წარუმატებელი აჯანყების გამო.
საქართველოში პირველი ლაშქრობის დროს, 1236 წელს მონღოლებმა, განჯიდან მოძრაობისას, სამშვილდემდე მიაღწიეს.
შემდეგი სერიოზული დარტყმა ქალაქს ჯიჰან-შაჰის შემოსევამ მიაყენა 1440 წელს.იგი ყარა-ყოიუნლუს მმართველი იყო, რომელმაც ტებრიზი სამეფოს დედაქალაქად გამოაცხადა.
XVI საუკუნეში სამშვილდე რამდენჯერმე დაიმორჩილა სპარსეთის არმიამ. 1578 წელს სამშვილდე ოსმალეთის არმიამ დაიკავა ლალა მუსტაფა ფაშას მეთაურობით.
1583 წელს იგი ქართლის მეფემ სიმონ I-მ დააბრუნა. 1636 წელს ქართლის მეფე როსტომმა ქალაქი თავის ხაზინადარს, შიოშ ხმადაძეს, აჩუქა, ხოლო 1693 წელს ქართლის მეფე ერეკლე I-მ იგი საჩუქრად გადასცა ბარათაშვილების მთავრებს.
სამშვილდემ შედარებითი სტრატეგიული მნიშვნელობა 1747 წელს დაიბრუნა. მაშინ ქართლში ხელისუფლებისთვის ბრძოლაში ქართველმა მუსლიმმა აბდულლაჰ-ბეგმა ლეკეთიდან დაქირავებულებს ციხესიმაგრე გაამაგრებინა. XVIII საუკუნის ბოლოს ქალაქი სრულიად გაპარტახდა და უკვე ნანგრევებად იდგა.
